• Primena Zakona o platnim uslugama i Zakona o obavljanju plaćanja pravnih lica, preduzetnika i fizičkih lica koja ne obavljaju delatnost •

Nova zakonska rešenja direktno utiču na implementiranje i razvoj novih načina plaćanja putem Interneta i omogućava unapređenje elektronske trgovine u Republici Srbiji. Neki od ciljeva pomenutog zakona su i veća konkurencija, proširenje nadležnosti Narodne Banke Srbije na sve aktere u oblasti platnih usluga, jeftiniji troškovi, veća sigurnost, te unapređenje elektronske trgovine u Srbiji i uvođenje elektronskog novca.

 

U sklopu ukupnih priprema zemlje za priključenje Evropskoj uniji poslovi platnih usluga se dalje liberalizuju, i to kako na strani pružalaca platnih usluga (dosadašnji ekskluzivitet banaka prestaje da postoji) ali i na strani poslova koje je do sada radila isključivo Narodna banka Srbije (dalje: NBS) koji se takođe liberalizuju i omogućava se drugim operatorima sistema da se bave obračunom i saldiranjem. Takođe se uvodi i novina koja je pre svega karakteristična za dinamičan svet i vreme u kome živimo kao što je elektronski novac i raznovrsniji oblici računa.

Regulatorni okvir – zakonski i podzakonski propisi

Platne usluge će od 1.10.2015. godine biti regulisane sledećim propisima:

• Zakonima

– Zakon o platnim uslugama (“Sl. glasnik RS”, br. 139/2014, primenjuje se od 1.10.2015. godine, osim odredaba čl. 192. do 213, člana 217. i člana 218. stav 1. tačka 11) ovog zakona, koje će se primenjivati od dana pristupanja Republike Srbije Evropskoj uniji – dalje: Zakon);

– Zakon o platnom prometu (“Sl. list SRJ”, br. 3/2002 i 5/2003 i “Sl. glasnik RS”, br. 43/2004, 62/2006, 111/2009 – dr. zakon i 31/2011);

– Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga (“Sl. glasnik RS”, br. 36/2011 i 139/2014, primenjuje se od 27.3.2015. godine);

– Zakon o deviznom poslovanju (“Sl. glasnik RS”, br. 62/2006, 31/2011, 119/2012 i 139/2014, primenjuje se od 1.10.2015);

– Zakon o obavljanju plaćanja pravnih lica, preduzetnika i fizičkih lica koja ne obavljaju delatnost (“Sl. glasnik RS”, br. 68/2015 – dalje: Zakon o obavljanju plaćanja);

• Podzakonskim propisima iz oblasti poslova platnog sistema:

– Odluka o minimalnoj vrednosti platnih transakcija koje se moraju izvršavati u bitnom platnom sistemu (“Sl. glasnik RS”, br. 57/2015);

– Odluka o sadržini, rokovima i načinu dostavljanja podataka koje pružaoci platnih usluga dostavljaju Narodnoj banci Srbije (“Sl. glasnik RS”, br. 57/2015 i 59/2015 – ispr.);

– Odluka o načinu i kriterijumima za utvrđivanje bitnih platnih sistema (“Sl. glasnik RS”, br. 49/2015);

– Odluka o bližim uslovima i načinu davanja dozvole za rad platnog sistema i saglasnosti na izmene i dopune pravila rada platnog sistema (“Sl. glasnik RS”, br. 49/2015);

– Odluka o sadržaju i načinu vođenja evidencije platnih sistema (“Sl. glasnik RS”, br. 49/2015);

– Odluka o početnom kapitalu i minimalnom kapitalu operatora platnog sistema (“Sl. glasnik RS”, br. 49/2015);

– Odluka o bližim uslovima i načinu vršenja nadzora nad poslovanjem platnih sistema (“Sl. glasnik RS”, br. 49/2015);

– Odluka o načinu održavanja i unapređivanja stabilnog i sigurnog rada platnog sistema i izveštavanju Narodne banke Srbije (“Sl. glasnik RS”, br. 49/2015);

– Odluka o načinu obavljanja platnog prometa preko novčanog računa Centralnog registra, depoa i kliringa hartija od vrednosti (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o obliku, sadržini i načinu korišćenja obrazaca platnih naloga za izvršenje platnih transakcija u dinarima (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o jedinstvenoj strukturi tekućih računa (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Uputstvo o formatu i nameni elektronskih poruka koje se razmenjuju u platnim sistemima Narodne banke Srbije;

– Uputstvo o izdavanju, razmeni i zaštiti naloga za prenos u elektronskom obliku u platnim sistemima Narodne banke Srbije;

– Instrukcije za izvršavanje direktnih zaduženja sa računa učesnika u rtgs platnom sistemu Narodne banke Srbije;

– Pravila rada RTGS platnog sistema Narodne banke Srbije;

– Pravila rada međubankarskog kliring sistema u devizama;

– Pravila rada kliring platnog sistema Narodne banke Srbije;

– Operativna pravila za kliring međunarodnih plaćanja;

• Propisima iz oblasti poslova nadzora nad platnim institucijama i institucijama elektronskog novca

– Odluka o sprovođenju odredaba Zakona o platnim uslugama koje se odnose na davanje dozvola i saglasnosti Narodne banke Srbije (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o kapitalu i adekvatnosti kapitala platnih institucija i institucija elektronskog novca (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o sistemima upravljanja i unutrašnjih kontrola platnih institucija i institucija elektronskog novca i o zaštiti novčanih sredstava korisnika platnih usluga i imalaca elektronskog novca (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o bližim uslovima i načinu vršenja nadzora nad platnim institucijama, institucijama elektronskog novca i javnim poštanskim operatorom (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o sadržini registara platnih institucija i institucija elektronskog novca, kao i o bližim uslovima i načinu vođenja tih registara (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015);

– Odluka o sprovođenju odredaba Zakona o računovodstvu koje se odnose na kontni okvir, finansijske izveštaje i statistički izveštaj za platne institucije i institucije elektronskog novca (“Sl. glasnik RS”, br. 55/2015).

Mnoštvo propisa kojima se reguliše materija platnih usluga ukazuje na ozbiljnost poduhvata preuređenja platnih usluga. Iz svega navedenog značajno je izdvojiti da je glavni propis, nosilac promena, Zakon koji počinje da se primenjuje od 1.10.2015. godine. Pored ovog zakona u paralelnoj primeni će biti i Zakon o platnom prometu, u delu koji se odnosi na termine i prinudnu naplatu, ali i Zakon o obavljanju plaćanja kojim se prevazilaze određene pravne praznine koje bi od 1.10.2015. godine nastale primenom Zakona o platnim uslugama i prestankom važenja većine odredbi Zakona o platnom prometu. Kod ovog poslednje pomenutog zakona, značajno je pomenuti da se njime propisuje obaveza otvaranja računa za pravna lica i preduzetnike i obavljanje platnog prometa preko tih računa kao i što se propisuje zabrana izmirivanja obaveza ugovaranjem promena dužnika odnosno poverioca u obligacionom odnosu dok traje blokada računa dužnika.

U zavisnosti od uloge na tržištu ili od projektovanog učešća u sistemu platnih usluga odgovarajući značaj imaju i ostali nabrojani propisi ali su ovde samo navedeni i neće biti predmet detaljnije obrade.

Novi termini propisani Zakonom o platnim uslugama

Zakonom se uvode novi termini, mada zbog potrebe produženog dejstva odredaba Zakona o platnom prometu termini iz tog zakona i dalje ostaju na snazi tako da ćemo u jednom periodu imati dvojstvo zakonskih termina o istom pojmu. Moguće da će to izazvati ponekad i zabunu, međutim utisak je da će takvo stanje stvari ipak pomoći boljem razumevanju novih termina.

U nastavku se ukazuje na najznačajnije termine sa malo slobodnijim praktičnim tumačenjem njihovog sadržaja:

• platna transakcija označava uplatu, prenos ili isplatu novčanih sredstava koje inicira platilac ili primalac plaćanja, a obavlja se bez obzira na pravni odnos između platioca i primaoca plaćanja (nema više poverioca i dužnika u platnom prometu);

• platni nalog označava instrukciju platioca ili primaoca plaćanja svom pružaocu platnih usluga kojom se zahteva izvršenje platne transakcije;

• platni račun označava račun koji se koristi za izvršavanje platnih transakcija, a koji vodi pružalac platnih usluga za jednog ili više korisnika platnih usluga;

• platni instrument označava svako personalizovano sredstvo i/ili niz postupaka ugovorenih između korisnika platnih usluga i pružaoca platnih usluga, a koje taj korisnik upotrebljava za izdavanje platnog naloga;

• primalac plaćanja označava fizičko ili pravno lice koje je određeno kao primalac novčanih sredstava koja su predmet platne transakcije;

• potrošač (dosadašnje fizičko lice koje ne obavlja delatnost) označava fizičko lice koje zaključuje ugovor o platnim uslugama ili ugovor koji se odnosi na elektronski novac u svrhe koje nisu namenjene njegovoj poslovnoj ili drugoj komercijalnoj delatnosti;

• novčana sredstva označavaju gotov novac, sredstva na računu i elektronski novac;

• gotov novac označava novčanice i kovani novac;

• elektronski novac označava elektronski (uključujući magnetno) pohranjenu novčanu vrednost koja čini novčano potraživanje prema izdavaocu tog novca, a izdata je nakon prijema novčanih sredstava radi izvršavanja platnih transakcija i prihvata je fizičko i/ili pravno lice koje nije izdavalac tog novca;

• imalac elektronskog novca označava fizičko ili pravno lice kome se izdaje ili je izdat elektronski novac, odnosno fizičko ili pravno lice koje se obratilo izdavaocu elektronskog novca radi izdavanja tog novca, kao i svako drugo fizičko ili pravno lice koje ima novčano potraživanje na osnovu pohranjenog novčanog iznosa u svrhu izdavanja elektronskog novca;

• referentna kamatna stopa je stopa na osnovu koje se obračunava kamata i koja je javno dostupna, a utvrđuje se nezavisno od jednostrane volje pružaoca i korisnika platnih usluga koji su zaključili ugovor o platnim uslugama;

• sredstvo za komunikaciju na daljinu je svako sredstvo koje pružalac i korisnik platnih usluga mogu da koriste za zaključenje ugovora o platnim uslugama kada nisu istovremeno fizički prisutni;

• trajni nosač podataka označava svako sredstvo koje korisniku omogućava da sačuva podatke koji su mu namenjeni, da tim podacima pristupi i da ih reprodukuje u neizmenjenom obliku u periodu koji odgovara svrsi čuvanja;

• domaća platna transakcija označava platnu transakciju kod koje platiočev pružalac platnih usluga i pružalac platnih usluga primaoca plaćanja tu uslugu pružaju na teritoriji Republike Srbije;

• međunarodna platna transakcija označava platnu transakciju kod koje jedan pružalac platnih usluga pruža ovu uslugu na teritoriji Republike Srbije, a drugi na teritoriji treće države, kao i platnu transakciju kod koje isti pružalac platnih usluga tu uslugu za jednog korisnika platnih usluga pruža na teritoriji Republike Srbije, a za istog ili drugog korisnika platnih usluga na teritoriji treće države.

Platne usluge i ko ih može pružati

PLATNE USLUGE obuhvataju usluge:

• koje omogućavaju uplatu gotovog novca na platni račun, kao i sve usluge koje su potrebne za otvaranje, vođenje i gašenje tog računa;

• usluge koje omogućavaju isplatu gotovog novca s platnog računa, kao i sve usluge koje su potrebne za otvaranje, vođenje i gašenje tog računa;

• usluge prenosa novčanih sredstava s platnog računa, odnosno na platni račun, i to:

– transferom odobrenja,

– direktnim zaduženjem, uključujući jednokratno direktno zaduženje,

– korišćenjem platne kartice ili sličnog sredstva;

– usluge izvršavanja platnih transakcija kod kojih su novčana sredstva obezbeđena kreditom odobrenim korisniku platnih usluga, i to:

(1) transferom odobrenja,

(2) direktnim zaduženjem, uključujući jednokratno direktno zaduženje,

(3) korišćenjem platne kartice ili sličnog sredstva

• usluge izdavanja platnih instrumenatai/ili prihvatanja ovih instrumenata na osnovu kojeg pružalac platnih usluga primaocu plaćanja omogućava izvršavanje platnih transakcija koje inicira platilac upotrebom određenog platnog instrumenta;

• usluge izvršavanja novčane doznake kod koje pružalac platnih usluga prima platiočeva novčana sredstva bez otvaranja platnog računa za platioca ili primaoca plaćanja, isključivo radi stavljanja tih sredstava na raspolaganje primaocu plaćanja ili radi prenosa tih sredstava primaočevom pružaocu platnih usluga, koji ih stavlja na raspolaganje primaocu plaćanja;

• usluge izvršavanja platne transakcije za koju platilac daje saglasnost upotrebom telekomunikacionog, digitalnog ili informaciono-tehnološkog uređaja i plaćanje se vrši operatoru telekomunikacione, digitalne ili informaciono-tehnološke mreže, koji deluje samo kao posrednik između korisnika platnih usluga i prodavca proizvoda ili pružaoca usluga.

Transfer odobrenja je platna usluga kod koje platilac kod svog pružaoca platnih usluga inicira izvršenje jedne ili više platnih transakcija, uključujući i izdavanje trajnog naloga.

Direktno zaduženje je platna usluga kod koje primalac plaćanja na osnovu platiočeve saglasnosti inicira platnu transakciju za zaduženje platiočevog platnog računa. Platilac može ovu saglasnost dati primaocu plaćanja, svom pružaocu platnih usluga ili pružaocu platnih usluga primaoca plaćanja.

PLATNE USLUGE, po Zakonu, MOGU PRUŽATI:

1) banka;

2) institucija elektronskog novca;

3) platna institucija;

4) NBS;

5) Uprava za trezor ili drugi organ javne vlasti u Republici Srbiji u skladu sa svojom nadležnosti uređenoj zakonom;

6) javni poštanski operator sa sedištem u Republici Srbiji.

Lista pružalaca platnih usluga je ovim zaključena i niko osim ovde navedenih ne mogu pružati platne usluge.

Poslove platne institucije (kao jedinog novog učesnika) mogu da obavljaju pravna lica koja za te poslove dobiju dozvolu NBS.

Poslovi koje platna institucija može obavljati su, pored poslova pružanja platnih usluga:

1) operativni i pomoćni poslovi neposredno povezani s pružanjem platnih usluga (npr. obezbeđivanje izvršenja platne transakcije, čuvanje i obrada podataka, zamena valuta i slično);

2) upravljanje platnim sistemom;

3) druge poslovne aktivnosti koje nisu povezane s pružanjem platnih usluga.

Privredno društvo koje namerava da se bavi poslovima koje pruža platna institucija podnosi NBS zahtev za davanje dozvole za pružanje platnih usluga uz koji dostavlja:

1) rešenje o upisu u upis u registar privrednih subjekata;

2) osnivački akt, odnosno statut;

3) spisak platnih usluga i drugih poslova koje platna institucija namerava da pruža i procenu rizika kojima će biti izložena;

4) program aktivnosti platne institucije kojim se bliže uređuju način i uslovi pružanja platnih usluga;

5) poslovni plan platne institucije sa projekcijom prihoda i rashoda za period od prve tri godine poslovanja;

6) dokaz da podnosilac zahteva raspolaže propisanim iznosom početnog kapitala;

7) projekciju iznosa kapitalnih zahteva u prvoj godini poslovanja;

8) opis planiranih mera za zaštitu novčanih sredstava korisnika platnih usluga;

9) opis sistema upravljanja i sistema unutrašnje kontrole;

10) opis mera unutrašnje kontrole koji se uspostavljaju radi ispunjenja obaveza utvrđenih propisima kojima se uređuje sprečavanja pranja novca;

11) opis organizacione strukture;

12) opis uspostavljenih procedura i mehanizama unutrašnje kontrole i interne revizije radi zaštite interesa korisnika platnih usluga i obezbeđenja kontinuiranog, stabilnog i sigurnog pružanja platnih usluga;

13) opis učešća u platnim sistemima ako platna institucija namerava da učestvuje u tim sistemima;

14) podatke o licima koji su članovi organa upravljanja podnosioca zahteva i budućim rukovodiocima platne institucije;

15) podatke o licima sa kvalifikovanim učešćem u podnosiocu zahteva;

16) podatke o spoljnjem revizoru koji obavlja reviziju finansijskih izveštaja podnosioca zahteva ukoliko je za podnosioca zahteva obavezna revizija finansijskih izveštaja;

17) podatke o licima blisko povezanim sa podnosiocem zahteva i opis te povezanosti;

18) adresu sedišta podnosioca zahteva.

Iznos početnog kapitala platne institucije propisan je Zakonom i to tako da propisani iznos podnosilac zahteva mora da ima na dan podnošenja zahteva, sve vreme trajanja razmatranja njegovog zahteva i na dan prijema rešenja NBS.

Početni kapital platne institucije uslovljen je vrstom usluge koju podnosilac zahteva želi da obavlja i on ne može biti manji od:

1) 20.000 evra u dinarskoj protivvrednosti – ako namerava da pruža uslugu izvršavanja novčane doznake kod koje pružalac platnih usluga prima platiočeva novčana sredstva bez otvaranja platnog računa za platioca ili primaoca plaćanja ili radi prenosa tih sredstava primaočevom pružaocu platnih usluga koji ih stavlja na raspolaganje primaocu plaćanja;

2) 50.000 evra u dinarskoj protivvrednosti – ako namerava da pruža uslugu izvršavanja platne transakcije za koje platilac daje saglasnost upotrebom telekomunikacionog, digitalnog ili informaciono-tehnološkog uređaja i plaćanje se vrši operatoru telekomunikacione, digitalne ili informaciono-tehnološke mreže, koja deluje samo kao posrednik između korisnika platnih usluga i prodavca proizvoda ili pružaoca usluga;

3) 125.000 evra u dinarskoj protivvrednosti – ako namerava da pruža sledeće usluge:

(1) uplata gotovog novca na platni račun, kao i sve druge usluge koje su potrebne za otvaranje, vođenje i gašenje tog računa;

(2) usluge koje omogućavaju isplatu gotovog novca s platnog računa kao i sve usluge koje su potrebne za otvaranje, vođenje i gašenje tog računa;

(3) usluge prenosa novčanih sredstava s platnog računa odnosno na platni račun, i to:

(1) transferom odobrenja,

(2) direktnim zaduženjem, uključujući jednokratno direktno zaduženje,

(3) korišćenjem platne kartice ili sličnog sredstva;

(4) usluge izvršavanja platnih transakcija kod kojih su novčana sredstva obezbeđena kreditom odobrenim korisniku platnih usluga, i to:

(1) transferom odobrenja,

(2) direktnim zaduženjem, uključujući jednokratno direktno zaduženje,

(3) korišćenjem platne kartice ili sličnog sredstva;

(5) usluge izdavanja platnih instrumenata i/ili prihvatanja ovih instrumenata na osnovnu kojeg pružalac platnih usluga primaocu plaćanja omogućava usluge izdavanja platnih instrumenata i/ili prihvatanja ovih instrumenata na osnovu kojeg pružalac platnih usluga primaocu plaćanja omogućava izvršavanje platnih transakcija koje inicira platilac upotrebom određenog platnog instrumenta).

Vrste platnih računa

Jedna od specifičnosti novog pravnog okvira platnih usluga je veći broj vrsta i tipova računa.

Platni račun, kako sve račune definiše Zakon, može biti tekući ili drugi platni račun. Tekućih računa ima više vrsta, a s obzirom na način regulisanja posebno se izdvaja devizni račun, za koji se Zakonom propisuje da bliže uslove i način otvaranja, vođenja i gašenja deviznih računa rezidenata kod banaka i računa nerezidenata kod banaka, kao i njihovu jedinstvenu strukturu, uređuju propisi o deviznom poslovanju.

NBS propisuje bliže uslove i način otvaranja, vođenja i gašenja tekućih računa, kao i njihovu jedinstvenu strukturu a može propisati i bliže uslove i način otvaranja vođenja i gašenja drugih platnih računa kao i njihovu jedinstvenu strukturu.

Podzakonskim propisima je regulisan način otvaranja, vođenja i gašenja tekućeg računa dok se još uvek očekuje regulativa za ostale platne račune koji su novost na našem tržištu platnih usluga i trebalo bi da znače mogućnost korisniku ove usluge da izvrši neka plaćanja, bez mogućnosti korišćenja tog računa za druge uobičajene poslovne svrhe.

Zajednički platni račun je platni račun dva ili više korisnika, kod kojeg svaki od imalaca ovog računa raspolaže sredstvima na računu.

Definicije pojmova pojedinih računa su takođe utvrđene Zakonom:

• tekući račun je platni račun koji se vodi kod banke, a koristi se za izvršavanje platnih transakcija i za druge namene u vezi sa uslugama koje banke pružaju korisnicima platnih usluga;

• računi koji se vode u Upravi za trezor, u skladu sa propisima kojima se bliže uređuje budžetski sistem, smatraju se tekućim računima.

Javni poštanski operator, platne institucije i institucije elektronskog novca ne mogu otvarati, voditi ni gasiti tekuće račune;

• računi koje vodi NBS:

– tekuće i druge račune banaka i NBS,

– druge račune u skladu sa propisima,

– sistem konsolidovanog računa trezora, u skladu sa zakonom.

Obaveze banaka da usklađuju, na dnevnoj bazi, podatke o statusnim i drugim promenama pravnih lica i preduzetnikai ovim zakonom su ostale na snazi, s tim da je propisana i obaveza pravnih lica i preduzetnika da obaveste banku kod koje imaju otvoren tekući račun o statusnoj ili drugoj promenikoja se registruje kod drugih organa i organizacijakao i da preduzmu pravne radnje za usklađivanje podataka u vezi sa svojim tekućim računima sa ovom promenom u roku od tri dana od dana prijema rešenja o upisu te promene.

NBS u elektronskom obliku vodi jedinstveni registar tekućih računa pravnih i fizičkih lica (Jedinstveni registar računa) i ova nadležnost NBS je izuzetno važna novost kada je reč o jedinstvenom registru računa fizičkih lica, odnosno potrošača kako ih definiše Zakon. Razlika između registra podataka o tekućim računima pravnih lica i preduzetnika u odnosu na isti ovakav registar računa potrošača je u setu podataka.

• Jedinstveni registar za pravna lica i preduzetnike sadrži sledeće podatke:

1) oznaku računa pravnog lica ili preduzetnika;

2) status pravnog lica ili preduzetnika;

3) datum otvaranja i gašenja računa pravnog lica ili preduzetnika, kao i datum druge promene u vezi sa računom;

4) poslovno ime ili skraćeno poslovno ime pravnog lica ili preduzetnika;

5) adresu sedišta pravnog lica ili preduzetnika i jedinicu lokalne samouprave na čijoj se teritoriji nalazi ovo sedište, a za strana pravna lica i naziv matične države;

6) matični broj pravnog lica ili preduzetnika;

7) poreski identifikacioni broj pravnog lica ili preduzetnika;

8) delatnost pravnog lica ili preduzetnika;

9) druge podatke koje propisuje NBS.

• Jedinstveni registar računa potrošača sadrži sledeće podatke o potrošačima koji imaju otvorene račune:

1) oznaku računa potrošača;

2) datum otvaranja i gašenja računa potrošača kao i datum druge promene u vezi sa tim računom;

3) ime i prezime potrošača;

4) jedinstveni matični broj građana za potrošača odnosno druga odgovarajuća identifikaciona oznaka za potrošače koji nemaju državljanstvo Republike Srbije (npr. broj pasoša ili evidencioni broj koji određuje nadležni državni organ);

5) adresu prebivališta potrošača, odnosno adresu boravišta za potrošače koji nemaju prebivalište;

6) podatke o licima koja su ovlašćena da raspolažu sredstvima sa napred navedenih računa potrošača.

Podaci iz Jedinstvenog registra računa koji se odnose na pravna lica i preduzetnike javni su i dostupni na Internet prezentaciji NBS.

Podaci iz Jedinstvenog registra računa koji se odnose na potrošače nisu jasno dostupni i na njih se primenjuju propisi kojima se uređuje zaštita podataka o ličnosti.

Vrste transakcija

Prema opisanim vrstama usluga koje će pružaoci moći da pružaju, platne transakcije mogu biti:

– plaćanja koja inicira platilac upotrebom određenog platnog instrumenta;

– izvršavanja novčane doznake bez otvaranja platnog računa za platioca ili primaoca plaćanja;

– izvršavanja platne transakcije za koju platilac daje saglasnost upotrebom telekomunikacionog, digitalnog ili informaciono-tehnološkog uređaja i plaćanje se vrši operatoru telekomunikacione, digitalne ili informaciono-tehnološke mreže, koji deluje samo kao posrednik između korisnika platnih usluga i prodavca proizvoda ili pružaoca usluga.

ELEKTRONSKI NOVAC, kako je navedeno, označava elektronski (uključujući magnetno) pohranjenu novčanu vrednost koja čini novčano potraživanje prema izdavaocu tog novca, a izdata je nakon prijema novčanih sredstava radi izvršavanja platnih transakcija i prihvata je fizičko i/ili pravno lice koje nije izdavalac tog novca.

Elektronski novac u Republici Srbiji mogu izdavati:

1) banka;

2) institucija elektronskog novca;

3) javni poštanski operator;

4) NBS;

5) Uprava za trezor ili drugi organ javne vlasti u Republici Srbiji.

Javni poštanski operator kao izdavalac elektronskog novca, pored statusnih i odredbi o podnošenju zahteva za dobijanje dozvole za obavljanje ove delatnosti i uslova čije ispunjenje uz zahtev treba da dokumentuje, Zakonom ovlašćen je da može obavljati izdavanje, distribuciju i otkup elektronskog novca i u ime i za račun banaka a može pružati i usluge posredovanja između banaka i imalaca elektronskog novca u vezi sa izdavanjem elektronskog novca u skladu sa zakonom kojim se uređuju banke.

Međusobni odnosi izdavaoca i imaoca elektronskog novca uređuju se ugovorom, naročito u vezi sa izdavanjem i otkupom elektronskog novca kao i naknadama koje izdavalac elektronskog novca naplaćuje imaocu elektronskog novca pri izdavanju i otkupu elektronskog novca.

Izdavalac elektronskog novca dužan je da odmah nakon prijema novčanih sredstava izda elektronski novac u visini primljenih novčanih sredstava, s tim da izdavaoci elektronskog novca ne mogu plaćati kamatu niti davati bilo kakvu drugu imovinsku korist imaocu elektronskog novca zbog držanja ovog novca u određenom vremenskom periodu.

Elektronski novac može prihvatati svako fizičko ili pravno lice koje sa izdavaocem elektronskog novca, odnosno pružaocem platnih usluga, zaključi ugovor o prihvatanju elektronskog novca. Izdavalac elektronskog novca može prihvatati elektronski novac koji je sam izdao i elektronski novac koji je izdao drugi izdavalac elektronskog novca.

Izdavaoci elektronskog novca dužni su da na zahtev imaoca elektronskog novca, bez odlaganja, izvrše isplatu ili prenos novčanih sredstava u visini nominalne vrednosti elektronskog novca koji taj imalac elektronskog novca poseduje – što je suština termina otkup elektronskog novca.

Otkup elektronskog novca može se zahtevati u celini ili delimično, propisane su i situacije u kojima se otkup elektronskog novca zahteva s obzirom na istek važenja ugovora o izdavanju elektronskog novca, kao i restriktivno pobrojane situacije u kojima izdavalac elektronskog novca može zahtevati naknadu od imaoca elektronskog novca zbog zahteva za otkup, i to ako je imalac elektronskog novca:

1) zahtevao otkup pre isteka važenja ugovora;

2) raskinuo ugovor pre dana prestanka važenja ugovora;

3) zahtevao otkup nakon isteka godinu dana od dana prestanka ugovora.

INSTITUCIJA ELEKTRONSKOG NOVCA može biti isključivo privredno društvo, a NBS vodi registar institucija elektronskog novca.

Početni kapital institucije elektronskog novca ne može biti manji od 350.000 evra u dinarskoj protivvrednosti prema zvaničnom srednjem kursu.

Institucija elektronskog novca ovlašćena je da izdaje elektronski novac po dobijanju dozvole NBS za izdavanje elektronskog novca a pored izdavanja elektronskog novca ove institucije mogu obavljati i sledeće poslove:

1) pružanje platnih usluga;

2) davanje kredita povezanih sa platnim uslugama u skladu sa Zakonom, s tim da se ovaj kredit ne može odobriti iz sredstava primljenih po osnovnu izdavanja elektronskog novca (mora biti iz njenog kapitala);

3) operativne i pomoćne poslove neposredno povezane sa izdavanjem elektronskog novca ili pružanjem platnih usluga;

4) upravljanje platnim sistemom;

5) druge poslovne aktivnosti koje nisu povezane sa izdavanjem elektronskog novca druge ili pružanjem platnih usluga.

Ovlašćenje direktnog zaduženja

Iako se ne radi o novoj platnoj transakciji ovlašćenje direktnog zaduženja je posebno izdvojeno iz razloga njegove slabije zastupljenosti u našem sistemu platnih usluga iako pruža izuzetne mogućnosti i na strani primaoca plaćanja i platioca (poverioca i dužnika).

Direktno zaduženje je platna usluga kod koje primalac plaćanja (poverilac ili njegov zastupnik ili njegova banka) na osnovu platiočeve saglasnosti inicira platnu transakciju zaduživanje platiočevog platnog računa. Platilac ovu saglasnost može dati primaocu plaćanja, svom pružaocu platnih usluga ili pružaocu platnih usluga primaoca plaćanja.

Radi se inače o jednom od tri stuba SEPA (Single Europe Payment Area) sistema plaćanja, koji čine: kreditne kartice, mala plaćanja (kliring) i ovlašćenje direktnog zaduženja;

Instrumentom platnog prometa kojim se inicira transakcija zaduženja dužnikovog računa od strane poverioca, poverilac postaje ovlašćen da o dospeću naplati svoje potraživanje bez dalje intervencije, saglasnosti dužnika, njegove banke ili bilo kog trećeg lica posrednika, procesora ili sistema.

Ovlašćenje direktnog zaduženja nije instrument obezbeđenja, kako je često kod nas pogrešno bio slučaj, već instrument platnog prometa.

Ovlašćenje direktnog zaduženja (direct debit), je do sada kod nas funkcionisao na taj način što je obveznik plaćanja (dužnik) kod svoje poslovne banke kod koje vodi svoj tekući račun registrovao ovlašćenje direktnog zaduženja kojim ovlašćuje svog poverioca da o dospeću obaveze, transakcijom zaduženja, zaduži iznos sa opredeljenog računa i prenese dugovani iznos sa računa dužnika na račun poverioca. Obaveze koje se ovim načinom mogu izmiriti mogu biti jednokratne ili višekratne (na rate, sa odloženim rokom dospeća, redovne mesečne kod isporuke redovnih usluga većem broju korisnika) u domaćoj valuti ili deviznoj protivvrednosti.

Funkcionisanje ovog sistema poveriocima, koji ga kao mogućnost plaćanja nude svojim kupcima, omogućava:

– ugovor sa poslovnom bankom kod koje vode račun o prihvatanju ovog instrumenta sa ugovorenim načinom i međusobno prihvaćenim uslovima postupanja po ovom instrumentu;

– sporazum (ugovor) sa klijentima/kupcima da će svoje obaveze izmirivati upotrebom ovog instrumenta.

Trenutno u postojećem zakonskom okruženju ovaj sistem koriste:

– pružaoci komunalnih, telekomunikacionih i drugih usluga koje se isporučuju u kontinuitetu i čija amplituda sezonalnosti nije velika;

– osiguravajuće kompanije kod pojedinih proizvoda koji su u domenu ili višegodišnjeg osiguranja ili u režimu mesečnog izmirivanja obaveza;

– lizing kompanije;

– turističke organizacije, prodavci roba i usluga koji su se na tržištu profilisali kao prodavci na rate;

Cilj, po postizanju pune afirmacije:

– Poreska uprava, ispunjavanje obaveza po unapred pripremljenom planu reorganizacije – UPPR, poravnanjima, mirovanjima obaveza, upotreba u razvijenije poslovne svrhe.

– polje upotrebe: pored širenja klijentske baze, jednostavniji dokaz svojoj poslovnoj banci o sopstvenim tokovima gotovine.

Zaštita korisnika

Zakonom je na višestruk način definisana zaštita korisnika platnih usluga. Višestrukost zaštite ogleda se pre svega u zakonima koji se primenjuju na ovu oblast, upućivanju na odredbe o zaštiti korisnika kod svake od ovim zakonom uređenih platnih usluga kao i prelaznih i završnih odredaba zakona (član 221 naročito) koji definišu određene obaveze banaka kod usklađivanja svojih poslovnih politika sa ovim zakonom.

• Zakoni koji se primenjuju na platne usluge su: pored Zakona, Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga i zakon kojim se uređuju informacije od javnog značaja i zaštita podataka o ličnosti, koji se primenjuju na platne usluge saglasno materiji koju uređuju ali tako da jedan zakon ne isključuje drugi već predviđa ili dopušta upotrebu drugog. Pravno dobro koje je ovim sistemom zaštite zagarantovano je korisnik i njegova sloboda da izabere onu platnu uslugu koja mu najviše odgovara i to od onog pružaoca platne usluge koji mu ponudi najbolje uslove a da pri tom ne strahuje da je na bilo koji način doveden u zabludu ili da je postao žrtva nerazumevanja pojedinih odredbi ugovora ili drugog akta kojim mu se utiče na prava i interese.

• Svaka usluga koja je uređena Zakonom sadrži odredbu koja ili uređuje ili upućuje na zaštitu korisnika bilo u ovom zakonu bilo u Zakonu o zaštiti korisnika finansijskih usluga, i to s obzirom na svaku pojedinu uslugu. Značajno je zapaziti da se zakonodavac fokusirao na uvođenje predugovorne faze u kojoj korisnik ima pravo da dobije kako predlog ugovora tako i opšte uslove obavljanja poslova od pružaoca platnih usluga kojem se obratio za dobijanje određene platne usluge, bilo u dokumentu bilo na trajnom nosaču podataka; ponuđeni uslovi i komunikacija između korisnika i pružaoca usluga mora se čuvati bez obzira da li je došlo do zaključenja ugovora ili ne i najvažnije ne mogu odstupati od uslova koji su ugovoreni. Pored toga, zakonom su propisane oblasti na koje se u pogledu zaštite korisnika primenjuje Zakon, pa tako kroz definicije bitnih elemenata ugovora o platnim uslugama propisan je element zaštita korisnika, naročito značajno je da ugovori propisani ovim zakonom sadrže i obavezne informacije korisniku usluge (1) o ugovornim odredbama kojima se utvrđuje koji se propisi primenjuju na okvirni ugovor i/ili nadležnost suda i (2) o pravu na prigovor i pritužbu korisniku platnih usluga i mogućnost vansudskog rešavanja spornog odnosa u vezi sa pružanjem platne usluge, u skladu sa zakonom kojim se uređuje zaštita korisnika finansijskih usluga. Materija obaveznih elemenata okvirnog ugovora je sada proširena pre svega elementima koji se odnose na informisanost korisnika usluga o uslovima pod kojima zaključuje ugovor, uslovima pod kojima taj ugovor može da se promeni, raskine ili poništi. Prava korisnika su ovim zakonom stavljena u prvi plan za razliku od dosadašnje prakse koja je u prvi plan stavljala samu delatnost. Predugovornoj fazi je posvećena pažnja ravna pažnji posvećenoj samom ugovoru.

• Odredbama o usklađivanju opštih uslova poslovanja banaka, odnosno postojećih ugovora o otvaranju, vođenju i gašenju računa, sa Zakonom predviđa se dostavljanje obaveštenja korisnicima, imaocima računa u bankama, mesec dana pre stupanja na snagu Zakona, o izvršenom usaglašavanju ne samo poslovne politike banaka već i njihovih prava sa Zakonom, kako bi korisnici mogli da se opredele da li žele da nastave korišćenje svog računa u konkretnoj banci ili ne i da li prihvataju da se to korišćenje obavlja po osnovnu opštih uslova na koje im je ukazala banka u obaveštenju o usklađivanju.

Zaključak

Primena Zakona u praksi predstavlja početak upoznavanja sa naprednim rešenjima koja u oblast domaćih platnih usluga uvode moderna rešenja iz razvijenog sveta. Samo poreklo tih novih rešenja možda je zasenjeno značajem primene novih tehnologija, sa kojima, opet, dolazi uverenje da je platna usluga jedna usluga (da izbegnemo reč “sporedna”) – stanica u postizanju glavnog cilja. Platni promet postaje platna usluga ne samo terminološki već i suštinski i ako je uopšte moguće tako nešto zaključiti u jednoj rečenici, to je suština zakonodavne izmene koja je predstavljena. Sada imamo uslugu koja je uređena kao prateća privrednom i svakom drugom obligacionom odnosu, koji ima za svoj predmet ispunjenje novčane obaveze.